‘दृश्य'
अर्थात जे आपल्या डोळयांना दिसतंय ते! मानवाला
जगण्यासाठी आवश्यक असतात ती दृश्य. मानव
हा इतर प्राण्यांपेक्षा ह्याच एका क्षमतेमुळे वेगळा आहे. मानवी
मेंदू आणि त्यात असणाऱ्या लाखो चेतापेशी आपल्याला त्या लायक बनवत असतात. व्हिज्युअल
कॉर्टेक्स नावाचा भाग त्यासाठी जबाबदार आहे. कुणी
म्हणेल अस्ट्रॉनॉमित आता हे न्यूरो सायन्स कुठून आलं? साहजिकच
आहे कि समजा मानव ह्या विश्वात निर्माणच झाला नसता तर ह्याचा विश्वाला फारसा फरक पडत नाही किंबहुना आपण बघतो म्हणून विश्व आहे. म्हणजेच
आपण आपल्या डोळ्यांनी जे विश्व बघतो,अभ्यासतो, त्यावर
मोठमोठी पुस्तके लिहितो आणि ह्या विशाल अंतराळात फिरण्याची इच्छा व्यक्त करतो हेच फार मोठे जैविक आश्चर्य आहे. म्हणजेच
थँक यू म्हणायचे तर ह्या शरीराला आणि मागच्या लाखो वर्षांच्या उत्क्रांतीलाच म्हणावे लागेल.
खगोलशास्रात मागील पाचशे वर्षात जी प्रगती झाली ती गॅलिलिओ च्या दुर्बिणीमुळे झाली.त्याआधी हजारो वर्षांपूर्वीच्या शून्य लाईट पोल्युशनच्या काळात जेव्हा अश्मयुगीन मानव आकाशात बघत असे तेव्हा त्याला ताऱ्यांमध्ये हरीण, गवा,
साप, मासा
इत्यादींसारखे प्राणी दिसायचे साहजिकच हे प्राणी त्याचे खाद्यपदार्थ होते. अश्मयुगीन
गुहाचित्रांमध्ये सूर्याची,चंद्राच्या कलांची आणि ताऱ्यांच्या नक्षत्रांची चित्रे आढळून येतात. त्यानंतरच्या
काळात मानवाने जी प्रगती केली त्यात रात्रीचा प्रवास,सागरप्रवास आणि ऋतु जाणून घेण्यासाठी त्याने नक्षत्रे योग्यप्रकारे जाणून घेतली. चिनी
खलाशांनी पहिला जुना स्कायमॅप बनवला असावा असंही म्हणतात. हे
शक्य झालं त्याच व्हिज्युअल कॉर्टेक्स मुळेच. ह्या
व्हिज्युअल कॉर्टेक्स ची निर्मिती प्रकाश शोषून घेणाऱ्या एकपेशीय रिसेप्टर्स मुळे उत्क्रांत झाली होती. भरपूर
प्राण्यांना डोळे नसतात आणि असले तरी खूप स्पष्ट त्यांना दिसत नाही काही प्राण्यांना मानवापेक्षाही चांगली दृष्टी आहे ती रात्रीही बघू शकतात पण मानव त्याला मिळालेली दृश्ये योग्य प्रकारे प्रोसेस करतो. मी
एकदा सहज म्हणून गुगल वर सर्च केलं कि अंध व्यक्तींना स्वप्न पडतात का? कारण
आपल्याला जी स्वप्ने पडतात ती आपल्या दैनंदिन जीवनाशी निगडीत असतात किंवा आपण काहीतरी वेडं-वाकडं काहीतरी कल्पित तरी असतो. पण
इथे काही अंध व्यक्तींना डोळे नसतात पण व्हिज्युअल कॉर्टेक्स असल्यामुळे स्वप्ने हि पडतातच आणि हि स्वप्ने आवाजांची असतात चांगल्या आवाजांची किंवा भयंकर आवाजांची. हीच
गोष्ट हे लक्षात आणते की कुठलीही गोष्ट करताना आणि समजूंन घेताना व्हिजुअलायझेशन हे गरजेचं आहे आणि खगोलशास्त्रात तर खूपच. वस्तू
दिसत नसतानाही तिचं अस्त्रित्व अगदी अचूकपणे निर्माण करणे म्हणजे व्हिजुअलायझेशन.
![]() |
| गॅलिलिओ ने रेखाटलेले चंद्राचे बारकावे |
खगोलशास्रात क्रांती करणाऱ्या गॅलिलिओ ने दुर्बिणीतून गुरु, शनी
आणि चंद्र ह्यांचे जे बारकावे पाहिले. ते
त्याने नुसते पहिलेच नाही तर त्याचे वर्णन लिहिले आणि सर्वात महत्वाचे म्हणजे त्याने ते रेखाटले सुद्धा. गॅलिलिओ
चा काळ हा रेनेसान्स काळ होता. लिओनार्डो
द दा विंची
ने तर आपल्या सर्व कल्पना कागदावर उतरवल्या होत्या. कलेला
त्या काळात खूप मान होता. गॅलिलिओ
ने सुद्धा कला अवगत करून त्याच्या 'सिदेरस
ननसिअस' ह्या
पुस्तकात चन्द्राच्या सर्व बारकाव्यांचें चित्रण केले आहे. त्यानंतरच्या
काळात चार्ल्स मेस्सीअर ने इतर आकाशगंगांचा अभ्यास करून चित्रे स्वतः रेखाटली. नंतर
आयझॅक न्यूटन
ने रेफ्लेक्टिंग टेलिस्कोप चा शोध लावून बरीच कामे सोपी केली. Observational Astronomy मुळे विज्ञान हे मर्यादित न राहता लोकांपर्यंत पोहोचले जे लोक आधी टेलेस्कोप ला जादूटोणा म्हणून घाबरत ते टेलेस्कोप घेऊन निरीक्षण करायला लागले. सोळाशे
ते सतराशेच्या काळात म्हणजे कॅमेरा चा शोध लागण्यापूर्वी भरपूर चित्रे रेखाटली गेली होती आणि ह्याचमुळे पाश्चात्य जगतात जणू काही क्रांतीच झाली होती. अठराव्या
शतकात जेव्हा कॅमेराचा शोध लागला तेव्हा Observational Astronomy आणि आणि प्रसारमाध्यमांमध्ये क्रांती झाली आणि नंतरच भविष्य तुम्ही बघत आहातच.
![]() |
| कार्ल सेगन त्यांच्या कॉसमॉस ह्या सायन्स शो मधे |
![]() |
| क्रिस्टोफर नोलन दिग्दर्शित इंटरस्टेलर चित्रपटातील अचूक गणितीय ब्लॅकहोल |
जगाचा विचार केला तर लक्षात येईल कि विज्ञानाकडे आवड म्हणून जाणारे खूप लोक आहेत पण आवड निर्माण करण्यासाठी तंत्रज्ञासोबत चालले पाहिजे. भारतात
अजूनही कुठले विज्ञानकेंद्रित यशस्वी असे टीव्ही चॅनेल नाही. आत्ताच
इसरो ने विज्ञान चॅनेल आणण्याची घोषणा केली आहे. तेव्हा
हे भारताचे पहिले विज्ञान चॅनेल होईल. तंत्रज्ञाना
सोबत चालताना विज्ञान अधिकाधीक कसे सोपे होईल हा प्रयत्न झाला पाहिजे. आधी
फक्त गेमिंग साठी आलेले तंत्रज्ञान अर्थात व्हर्चुअल रिऍलिटी आता विज्ञानात येत आहे. ऑग्यूमेंटेड
रिऍलिटी मुळे आपण स्कायमॅप बघू शकतो. मंगळावर
नसतानाही पण पृथ्वीवर बसून मंगळवार असल्याचा भास निर्माण करून शकतो. बीटलगीज
तारा आपल्या सूर्यापेक्षा किती मोठा आहे हे
बघण्यासाठी आपल्यला ऍनिमेटेड विडिओ चीच गरज भासते. मानवी
जीवनात दृश्याची गरज ही आवश्यक आहेच. भविष्य
आभासी असेलच पण आजही दुर्बिणीतून शनी बघण्याचा आनंद हा वेगळाच आहे.




No comments:
Post a Comment